Świszczowski (Swiszczowski) Ferdynand (1846–1913), księgarz, nakładca, bibliograf.

Ur. 19 XII w Sądowej Wiszni (pow. mościski) w rodzinie greckokatolickiej, był synem Pawła, nauczyciela w miejscowej szkole trywialnej (1860–8), burmistrza miasta (1862 i 1872), a następnie kasjera tamtejszego urzędu miejskiego (1876–85), oraz Franciszki z domu Dietrich. Miał starszych braci: Antoniego, powstańca styczniowego w oddziale gen. Zygmunta Jordana, pojmanego lub poległego 20 VI 1863, Bartłomieja, od r. 1875 pracownika Urzędu Pocztowego w Krakowie, a następnie we Lwowie (1876–81), ożenionego z Marią z Haganowskich, Hieronima, Józefa oraz Władysława (1840–1904), również uczestnika powstania styczniowego w partii gen. Jordana, potem przebywającego do r. 1869 na zesłaniu na Syberii, po powrocie do Galicji pracującego w l. 1878–94 jako sekretarz wydz. powiatowego rady powiatowej w Gródku, ożenionego z Olgą z Hoffmanów (1848–1927).

Wg tradycji rodzinnej Ś. w czasie powstania styczniowego pomagał w przemycaniu broni z Galicji do Król. Pol. Następnie uczył się księgarstwa we Lwowie kolejno u Franciszka Henryka Richtera i Karola Kazimierza Wilda (syna). Po krótkiej praktyce w jednej z księgarń w Wiedniu, przybył ok. r. 1875 do Warszawy i podjął pracę w zawiązanej przez Bernarda Lesmana, Stanisława Czarnowskiego i Adama Wiślickiego spółce wydawniczej «Czarnowski, Lesman, Wiślicki i Spółka»; pracował w niej zapewne do jej likwidacji w r. 1880. Dn. 1 VII 1882 założył z Antonim Lesmanem, synem Bernarda, skład nut i wypożyczalnię książek pod firmą «Lesman i Świszczowski» przy ul. Mazowieckiej 14. Wspólnicy wydawali literaturę piękną, książki podróżnicze i popularnonaukowe („Książeczki dziesięciogroszowe”), kalendarze (m.in. „Tramwaj. Kalendarz humorystyczny ilustrowany 1884”) oraz słowniki i podręczniki do nauki języków obcych. Opracowanym przez Stanisława Sobieskiego wyborem pism Corneliusa Neposa (W. 1883), zainaugurowano serię „Zbiór autorów rzymskich, objaśnionych przekładem dwojakim, słownym i wolnym, z dodatkiem objaśnień gramatycznych i rzeczowych”, która jednak wobec wydawania przez Kasę im. Mianowskiego „Wyboru pisarzy greckich i łacińskich” została zaniechana. Opublikowano też „Katalog książek wydawanych nakładem Lesmana i Świszczowskiego, dawniej B. Lesmana w Warszawie” (W. 1882) oraz „Katalog czytelni znajdującej się przy księgarni i składzie nut […] w Warszawie” (W. 1884). Pod koniec r. 1884 rozwiązał Ś. spółkę z Lesmanem i po sprzedaży firmy Arturowi Gruszeckiemu pozostał w niej jako kierownik. Opracował wtedy „Katalog księgarni i składu nut A. W. Gruszeckiego, obejmujący 1400 najnowszych książek polskich” (W. 1885). Od r. 1886 księgarnia mieściła się w nowym lokalu przy ul. Nowy Świat 53.

Po sprzedaży przez Gruszeckiego księgarni Michałowi Arctowi Ś. przeszedł 1 IV 1887 do warszawskiej księgarni Gustawa Adolfa Gebethnera i Augusta Roberta Wolffa. W r. 1891 został przez nich oddelegowany do Krakowa na stanowisko kierownika, a następnie dyrektora tamtejszej filii, działającej p.n. Księgarnia «G. Gebethner i Spółka» przy Rynku Głównym 23. Dzięki zawartemu 10 IX 1892 w Warszawie w kościele ewangelicko-augsburskim małżeństwu z Zofią, córką Gebethnera, stał się udziałowcem firmy. Prawdopodobnie wówczas zmienił wyznanie na ewangelicko-augsburskie. Po ślubie zamieszkał z żoną w Krakowie, w nabytej od Stanisława Wojczyńskiego kamienicy przy ul. Krupniczej 19. W krakowskiej księgarni zajmował się wydawnictwami centrali warszawskiej, m.in. tymi, które ze względu na cenzurę rosyjską były publikowane w Krakowie, w drukarni pod firmą Władysława Ludwika Anczyca. Ś. opracował materiały do krakowskiego „Przewodnika bibliograficznego” Władysława Wisłockiego, a po jego śmierci (1900) pełnił w r. 1901 funkcję wydawcy tego pisma oraz od numeru pierwszego ze stycznia 1901 do numeru dziesiątego z października r.n. funkcję redaktora odpowiedzialnego. Był także redaktorem odpowiedzialnym (od nr. 1 z listopada 1904 do nr. 11/12 z listopada/grudnia 1912) „Katalogu Nowych Książek”, miesięcznika bibliograficznego Księgarni «G. Gebethnera i Spółki» w Krakowie. Przygotował do druku tom trzeci (Kr. 1911) oraz tom czwarty (Kr. 1916) „Bibliografii polskiej XIX stulecia. Lata 1881–1900” Karola Estreichera. Zbierał materiały do bibliografii polskiej literatury medycznej. Mimo wyznania ewangelicko-augsburskiego należał do Bractwa NMP Królowej Korony Polski. W r. 1905 wszedł w skład komisji statutowej nowo powołanego Stow. Księgarzy Krakowskich. W trakcie napadu rabunkowego na księgarnię Gebethnera w Krakowie wieczorem 30 IX 1913 (skradziono ponad 6 tys. koron) Ś. został zamordowany. Został pochowany 4 X na cmentarzu Rakowickim; nad jego grobem przemawiał krakowski pastor, Karol Michejda.

W małżeństwie z Zofią Teofilą z Gebethnerów (1863–1946), działaczką społeczną, sekretarką Tow. Wielkich Realności w Krakowie, od r. 1894 członkinią tamtejszego Związku Handlowego Kółek Rolniczych, miał Ś. córki: Wandę Helenę (1893–1960) i Zofię (1899–1993), zamężną za Witoldem Chramcem (1889–1964), inżynierem, 2.v. Dziewońską, oraz synów: Jerzego Floriana Gustawa (1895–1940), zamordowanego przez NKWD, Adama Maurycego (1897–1974), marynarza w USA, i Stefana (zob.).

Morderstwo Ś-ego odbiło się w Krakowie szerokim echem. Za pomoc w schwytaniu sprawców policja wyznaczyła nagrodę 1 tys. koron i po raz pierwszy na ziemiach polskich posłużyła się w dochodzeniu psem tropiącym. W wyniku donosu Jana Goduli, jednego ze sprawców, napastnicy zostali aresztowani już po kilku dniach. W procesie (9–16 III 1914) przed krakowskim sądem kryminalnym skazano Władysława Gackiewicza i Jana Kobrzyńskiego na karę śmierci przez powieszenie, Jana Łyżwińskiego na 18 lat ciężkiego więzienia z postami i ciemnicą w każdą rocznicę napadu, Bolesława Krajewskiego na 12 lat ciężkiego więzienia, a Godulę na cztery tygodnie aresztu; Jana Świerczyńskiego uniewinniono. Po ujawnieniu sprawców napad stał się tematem jednej z krakowskich ballad podwórkowych. W r. 1947 akta sprawy wypożyczyli z krakowskiego archiwum oficerowie MON na polecenie marsz. Michała «Roli» Żymierskiego, brata Łyżwińskiego; w rezultacie akta zaginęły. Morderstwo Ś-ego, w okrojonej przez cenzurę wersji, opisali Stanisław Salmonowicz, Jan Szwaja i Stanisław Waltoś w „Pitavalu krakowskim” (Kr. 1962). Salmonowicz przedstawił sprawę również w artykule „Pies policyjny na krakowskim Rynku” („Problemy Kryminalistyki” 1967 nr 65). Wątek Żymierskiego ukazano po r. 1989 w kolejnych wznowieniach „Pitavalu krakowskiego”.

Portret w zbiorach rodzinnych w Kr.; – Jakubek M., Prasa krakowska 1795–1918. Bibliografia, W. 2004; Micińska M., Galicjanie – zesłańcy po powstaniu styczniowym, W. 2004 (dot. braci, Antoniego i Władysława); Nicieja, Łyczaków (dot. brata, Władysława); PSB (Gebethner Gustaw Adolf); Słown. pracowników książki pol.; – Bodnicki W., Muzy na Krupniczej, Kr. 1982 s. 118–24; Łopuszański P., Z rodu księgarzy – warszawskie korzenie Bolesława Leśmiana, „Pam. Liter.” R. 94: 2003 z. 3 s. 160; Mlekicka M., Wydawcy książek w Warszawie w okresie zaborów, W. 1987; Sołtysik M., Bieski (cz. 1), „Palestra” R. 51: 2016 nr 701 s. 122–8; tenże, Bieski (cz. 2), tamże nr 703–704 s. 227–33; tenże, Bieski (cz. 3), tamże nr 706 s. 155–65; – Chwalewik E., Z moich wspomnień o zbieractwie, Oprac. H. Łaskarzewska, M. Figiel, W. 2006; Gebethner J., Młodość wydawcy, W. 1977; Słapa A., Chłopięca pasja książek, w: Kopiec wspomnień, Kr. 1964; Szematyzmy Król. Galicji, 1860–95; – „Czas” 1913 nr 252 (wyd. popołudniowe), nr 254 (wyd. poranne), nr 451 (wyd. poranne), nr 454–455, 457; „Czas. Właścicieli Realności w Kr.” R. 10/11: 1919–20 nr 64–65; „Dzien. Pol.” 1904 nr 386 (dot. brata, Władysława); „Gaz. Lwow.” 1892 nr 210, 1894 nr 57 (dot. żony, Zofii); „Kur. Lwow.” 1904 nr 231 (dot. brata, Władysława); „Kur. Warsz.” 1913 nr 272, 274; Lwowianin. Kalendarz Powsz. […] 1869, Lw. 1868 (dot. ojca); „Nowa Reforma” R. 33: 1914 nr 72–84, nr 256, R. 35: 1916 nr 493 (dot. żony, Zofii); „Posłaniec Bractwa NMP Królowej Polski” 1893 z. 1 s. 57, 1894 z. 3 s. 51; „Roczn. Stowarzyszeń Zarobkowych i Gospodarskich w Galicji i W. Ks. Krak.” R. 2–16: 1875–99 (dot. brata, Władysława); – Nekrologi z r. 1913: „Ilustr. Kur. Codz.” nr 228, „Książka” s. 517, „Postęp” nr 230, „Przegl. Bibliogr. Księgarni Gebethnera i Wolfa w W.” s. 236 (fot.) „Przegl. Księgarski” nr 19/20, „Świat” nr 40 (fot.), „Świt” nr 40, „Tyg. Ilustr.” nr 41, „Ziemia Lub.” nr 229; – Parafia ewang.-augsburska św. Marcina w Kr.: Księga rodzin, s. 244; – Informacje Macieja Świszczowskiego z Kr.

Agata Barzycka-Paździor